Ai tạo ra Đài Nghiên, Tháp Bút ở Hà Nội?!


Xưa nay trên thế giới chưa từng có thủ đô nào lấy "Đài Nghiên, Tháp Bút" làm biểu tượng một cách hùng hồn, kiêu hãnh như thủ đô Hà Nội của chúng ta. Sự độc đáo này buộc ta phải nghĩ suy và đặt câu hỏi:

– Ai đã sáng tạo ra cụm kiến trúc đầy ý nghĩa này?

– Vì sao người ấy lại chọn biểu tượng "Đài Nghiên, Tháp Bút"?
Người dựng nên Đài Nghiên, Tháp Bút là Nguyễn Văn Siêu (1799 – 1872). Năm 1865, Nguyễn Văn Siêu đứng ra vận động người Hà Nội trùng tu đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc và xây thêm Đài Nghiên, Tháp Bút, đắp núi Độc Tôn, tạo thành một cụm kiến trúc chứa đậm tâm hồn, tư tưởng của kẻ sĩ Bắc Hà. Đền Ngọc Sơn được xây trên đảo Ngọc – Hồ Gươm, ôm ấp trong nó những giá trị văn hóa, lịch sử.

Năm 1056, nơi đây cây cỏ tốt tươi, nước xanh ánh ngọc, tỏa bình minh rạng ngời bảy sắc cầu vồng, chim trời sà xuống tưng bừng reo ca, trăm hoa đua nở, hương bay thơm gió mát lành… Dường như thần thánh cũng ngự về, độ phúc, lộc cho người hiền chung sống an vui. Dân gian gọi là hồ Lục Thủy, bởi trời mây, non nước, cây lá, tụ hội thành một vùng xanh lục.

Vua Lý Công Uẩn đã chọn nơi đây để dựng chùa Sùng Khánh cúng tế trời đất, cầu mưa thuận gió hòa, cầu hòa bình, an vui cho xã tắc. Đời Trần, hồ Lục Thủy là nơi tập trận chống quân Mông. Thế kỷ 15, hồ Lục Thủy có thêm truyền thuyết Lê Lợi trả gươm cho rùa thần, gửi gắm khát vọng hòa bình của dân ta. Câu chuyện trả gươm ắt do kẻ sĩ sáng tác để lưu truyền vạn đại. Hồ Lục Thủy đổi thành hồ Hoàn Kiếm hay hồ Trả Gươm, tên hồ chính là lời kêu gọi Hòa bình.

Giữa thế kỷ 15 trở đi, vua Lê Thánh Tông thường đến đảo Ngọc ngắm gió trăng, vui chơi cùng dân chúng. Đến thời mạt vận, chúa Trịnh xây cung Khánh Thụy trên đảo Ngọc làm nơi đàng điếm. Họ Trịnh mất ngôi, ly cung, biệt điện, đền đài quanh Hồ Gươm bị phá hủy. Năm 1842, ông Tín Trai xây ngôi đền nhỏ trên nền cung Khánh Thụy đổ nát, đặt bàn thờ Trần Hưng Đạo, thờ thần chủ văn học Văn Xương, thờ Lã Đồng Tân, vị tiên có tài chữa bệnh cứu người. Ngôi đền Ngọc Sơn thành nơi kẻ sĩ Bắc Hà "khuyên người ta làm điều lành, khuyến học, khuyến thiện".

Nguyễn Văn Siêu quê ở làng Kim Lũ, Thanh Trì – Hà Nội. Năm hai mươi sáu tuổi, ông lều chõng đi thi, đỗ Á nguyên, nhưng không ra làm quan, ở nhà đọc sách và dạy trẻ. Ông kết thân bạn tâm giao với Cao Bá Quát, kém ông 10 tuổi. Hai người thường đối đáp văn chương rất giỏi nên được gọi là thần Siêu – thánh Quát. Năm 1839, hai ông khăn gói vào Huế thi Hội. Cao Bá Quát thi hỏng (vì chữ xấu, nhưng có người bảo ông nói thẳng làm phật ý vua Minh Mạng nên mới bị đánh trượt). Nguyễn Văn Siêu đỗ phó bảng, được bổ làm chủ sự bộ lễ, sau được thăng viên ngoại lang.

Thiệu Trị nối ngôi, biết tài "thần Siêu" nên chuyển vào nội các làm Thừa chỉ, kiêm dạy các hoàng tử Hồng Bảo, Hồng Nhậm… Năm 1847 Hồng Nhậm lên ngôi (Tự Đức). Năm 1849, ông Siêu được cử đi sứ nhà Thanh. Tự Đức dặn:

"Khanh học vấn uyên bác, đi chuyến này sang sứ, xem xét núi sông, phong tục, ghi chép kỹ, khi về tiến lãm".

Về nước năm 1850, thần Siêu dâng quyển "Vạn lý tập dịch trình tấu thảo" được phong Học sĩ ở viện tập hiền. Năm sau ông ra làm án sát Hà Tĩnh, rồi án sát Hưng Yên kiêm chức tuần phủ. Dân chúng đói khổ, vỡ đê, lụt lội, ông gửi về Tự Đức một sớ điều trần. Không hợp ý vua, ông bị giáng chức. Năm 1854, ông đệ sớ từ quan, về sống ở Hà Nội, dạy học và soạn sách…

Cao Bá Quát không chịu đựng nổi cảnh vào luồn ra cúi dưới mái nhà thấp của cung đình Huế thời Tự Đức nên cũng từ quan về Sơn Tây, cùng dân chống lại triều đình. Khi thánh Quát chết trận, thần Siêu khóc họ Cao, thẹn cho mình không đủ sức làm như bạn:

Hoa sáng với bụi đời
Thì lòng ta chẳng thích
Noi xưa vượt thói thường
Thì sức ta không kịp…
Tiến bước trong cảnh lui
Giữ sinh tồn muôn vật…

Vì vậy ông đã đứng ra sửa sang ngôi đền Ngọc Sơn, bắc lại nhịp cầu Thê Húc, đắp núi Độc Tôn và xây trên đó ngọn Tháp Bút 5 tầng, ngòi bút nhọn vươn thẳng lên trời cao, thênh thang chạm tới mặt trời, trăng sao, vũ trụ, với ba chữ "Tả Thanh Thiên" (tức là viết lên trời xanh).

Ba chữ đó như một sự thách đố cung đình. Nó khẳng định học vấn và trí tuệ sẽ dẫn con người vươn tới hạnh phúc, áo cơm, độc lập tự cường, dân chủ – văn minh… Tháp Bút nhọn hướng thẳng lên trời xây tại Hồ Gươm cách đây đã được 144 năm, có thể ví với lối kiến trúc Gothic ở châu Âu thế kỷ 7 – 15, vận dụng hình cung nhọn làm trần thánh đường và nhà thờ, tượng trưng cho sự rạch xé rào, giải phóng tư tưởng ra khỏi vòng vây trói buộc. Tháp Bút còn là một lời tiên tri cho thời đại mạng thông tin điện tử toàn cầu.

Thần Siêu xây bên cạnh Tháp Bút một Đài Nghiên. Đó là một cái cửa cuốn trên có bê một cái nghiên bằng đá tạc theo hình nửa quả đào. Ở thành Nghiên có khắc bài minh do thần Siêu soạn, với ý tứ rằng:

“Xưa lấy hốc đất làm nghiên, nay phải có một cái nghiên lớn, tách từ đá ra, để đứng bên mà nghiền ngẫm. Cái Nghiên chẳng có hình dáng, không vuông, không tròn, không cao, không thấp, ở ngôi chính giữa, cúi soi hồ Gươm, ngửa trông gò Bút đá, ứng vào sao Thượng Thai mà làm ra mọi biến đổi, ngậm nguyên khí mà mài hư không, dùng vào mọi việc thật kỳ diệu”.

Advertisements

One thought on “Ai tạo ra Đài Nghiên, Tháp Bút ở Hà Nội?!

  1. Bài minh trên Đài Nghiên có 64 chữ như sau:Cổ hữu:Huyệt địa trực nghiễnChú Đạo Đức KinhChước đại phương nghiễnTrước Hán Xuân ThuThạch tư nghiễn dãPhỉ tượng hà hình.Bất phương, bất viênDiệu tồn chư dụng.Bất cao bất hạ,Vị hồ quyết trung.Phủ Hoàn Kiếm thủy,Ngưỡng thạch bút phong.ứng Thượng Thai nhi thổ vân vật,Hàm nguyên khí nhi ma hư không.Dịch thơ: Xưa từng:Chọn mạch đặt nghiên,Chú Kinh Đạo ĐứcĐẽo nghiên vuông vức,Hán sử chép thêmNghiên đá này xemTượng, hình có khác,Chẳng vuông, chẳng tròn, Chứa nhiều công dụng.Chẳng cao chẳng thấpChọn đúng giữa chừngHồ Gươm, soi nướcTháp Bút nhìn sang.Ứng Thượng Thai mà tỏa mây quầng, Nuốt nguyên khí mà mài trời rộng.(Bản dịch của Ngô Văn Phú)Theo giáo sư Ngô Ngọc Liễn thì: “Nhớ những khi còn nhỏ, đã được nghe các bậc cha, chú kể là: Nghiên đá của thần Siêu vào một giờ nhất định trong ngày nắng, bóng ngọn bút trên Tháp Bút in đúng vào lòng nghiên (ở Đài Nghiên), và những đêm trời đẹp, sao sáng thấy được sao Thượng Thai soi bóng trong lòng nghiên đầy nước”. (Theo Từ Hải – bộ từ điển lớn của Trung Quốc, Thượng Thai là một ngôi sao sáng ở chòm Đại Hùng)Việc chọn đặt Tháp Bút và Đài Nghiên ở giữa một Thủ đô văn hiến lâu đời, hẳn các sỹ phu Bắc Hà thời đó, phải xem phong thủy, mạch đất, thế đất kỹ lắm! Và cả ba chữ “TẢ THANH THIÊN” và bài minh trên đài Nghiên đều do Thần Siêu (Thần Siêu, Thánh Quát – Cao Bá Quát) viết và soạn ra cả… Chữ đẹp, văn hay, bài minh được người đương thời khen là: “Nhất đài Phương Đình bút”, là bài văn của cây bút hàng đầu Phương Đình…Ở quần thể Tháp Bút – Đài Nghiên còn có đôi câu đối:Bát đảo mặc ngân hồ thủy mãnKình thiên bút thế thạch phong cao.(Ánh đảo, nước hồ đầy mực ngấnVút trời, tháp đá bút vươn cao)Bên bảng Rồng, bảng Hổ có đôi câu đối như sau:Nhân gian văn trị vô quyền, toàn bằng âm đứcThiên thượng chủ tư hữu nhãn, đan khám tâm điền.Xin tạm dịch:Nhân gian chữ nghĩa riêng ai, nhờ vào âm đức, Trời cao thiện, nhân có mắt, soi thấu dạ người!Tháp Bút – Đài Nghiên là biểu trưng văn hóa với triết lý cao siêu, hướng thiện, quả là một công trình vô giá trong quần thể đền Ngọc Sơn và Hồ Hoàn Kiếm. [/SIZE][/I]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s