Đặng Huy Trứ – Đạo làm thầy, đạo làm quan


Đặng Huy Trứ (1825-1874) là một danh sĩ đời vua Thiệu Trị. Trước khi ra làm quan, ông đã từng 10 năm làm một người thầy đem trí tuệ, tài năng khai sáng tâm hồn con trẻ.

Thấm nhuần quan điểm nghĩa nhân xuất, xử tùy thời, ông luôn mong muốn có dịp đem tài năng giúp đời. Tương truyền năm 1847, ông thi Hương đổ Cử nhân, thi Hội đỗ Tiến sĩ, nhưng đến khi thi Đình vì phạm húy nên bị cách học vị đã đạt được và cấm thi đến hết đời. Ông bèn mang tài trí của mình mở trường dạy học.

Đặng Huy Trứ quan niệm: Học chính là để biết được điều hay lẽ dở hiểu biết nhân tình thế thái để nhập thế giúp đời, trị quốc, an dân. Chính vì thế mà trong việc học, ông luôn phản đối kiểu học vẹt, nhồi nhét, học thuộc làu mấy câu kinh điển, nệ cổ, thiếu hẳn sự đào sâu tìm tòi khám phá.

Ông cũng xác định làm thầy phải thường xuyên học tập nâng cao trình độ để có học vấn uyên thâm mới mong dạy học trò có kiến thức sâu rộng để ra giúp đời. Mười năm làm nghề “trồng người” sau đó ông được một vị quan tâu vua, xin cho ông được thi lại, vua chấp nhận và ở kỳ thi sau ông lại đỗ Hương nguyên, tức là đỗ cử nhân cả thảy hai lần.

Sang đời vua Tự Đức, ông làm tri huyện nổi tiếng thanh liêm, rồi được thăng Ngự sử rồi Bố chính sứ Nam Định rồi lại làm Biện lý Bộ Hộ, ông từng được cử đi sứ sang Trung Quốc, Triều Tiên và Xiêm La.

Khoác áo mũ triều đình, làm một vị quan chăm dân, giữ nước. Song trước hết ông vẫn là một người thầy luôn đề cao và coi trọng việc bồi dưỡng cho đời những phẩm chất tốt đẹp theo truyền thống của ông cha. Làm thầy, làm quan lúc nào và ở đâu ông cũng thể hiện lòng yêu thương trân trọng đối với con người.

Người dân lao động luôn xuất hiện trong thơ ông, ông cho rằng mình luôn luôn mắc nợ dân, ông băn khoăn tự hỏi:

“Ta là ai chẳng gieo chẳng gặt?
Ăn của người không chút công lao?”

Và ông tự nhủ phải làm trọn chức phận với dân với nước, ông cho rằng:

“Chức phận không tròn, khác chi loài vật
Ăn không làm nhục đó chớ quên”

Ông tự răn mình:

“Mình thiệt, lợi dân. Dân gắn bó.
Đẽo dân mình lợi. Dân căm hờn”.

Năm 1866, nhân dịp sang Trung Quốc ông đã chụp hai tấm ảnh ở Hương Cảng. Những bức ảnh làm ông mất ngủ và ông đã hỏi rất kỹ cách chụp, in tráng vì ông có ý định mở cửa hàng. Năm 1867, ông lại được nhà Nguyễn cử đi công cán Trung Quốc và lần này ông nhờ thợ ảnh ở Quảng Đông mua hộ máy và vật tư. Ông mở hiệu ảnh ở Hà Nội vì cuộc đời làm quan của ông phần lớn ở đất Bắc và nhiều năm ở Hà Nội. Trước cửa hiệu ông Trứ treo đôi câu đối:

Nhân yên trù mật Thanh Hà phố
Thiện niệm du hưng Cảm Hiếu Đường.
(Thanh Hà phố ấy dân trù mật
Cảm Hiếu Đường đây khách nhiệt nồng).

Hiếu dĩ sự thân nhân sở cộng
Ảnh giai tiếu tượng thế tương truyền.
(Hiếu thờ cha mẹ người người muốn
Ảnh giống chung nhau mãi mãi truyền).

Trong di sản Hán Nôm thế kỷ XIX, có lẽ đó là bài văn quảng cáo duy nhất phục vụ cho kinh doanh. Khách hàng của ông ban đầu là các gia đình giàu có và cả các quan trong triều từ Huế ra công cán Hà Nội. Ông tự thao tác hết mọi công đoạn. Cho đến nay, các tấm ảnh ông tự chụp cho ông vẫn còn được lưu giữ tại bảo tàng ở Pháp.

Trong những năm làm quan mỗi khi về trị nhậm ở địa phương nào, việc đầu tiên của ông là để thời gian đi khắp nơi trong hạt, xem xét nghe ngóng dân tình rồi mới bắt tay vào công việc. Đầu tiên là trừng trị bọn cường hào ác bá, chức dịch, nha lại tham nhũng, chèn ép bóc lột lương dân. Mở trường, lập chợ, làm cầu… tạo điều kiện cho dân làm ăn sinh sống. Lập nghĩa trang từ thiện, cho quy tụ về đây những mồ mả vô chủ, để tháng tháng đôi tuần họ được hưởng nén nhang, sợi khói cho đỡ tủi vong linh.

Khi làm khâm sai, ông điều tra tỉ mỉ, nắm tinh tường sự việc. Kiên quyết mạnh dạn chỉ tên, không ngần ngại, không né tránh bất kỳ ai, trừng trị thẳng tay lũ quan lại tham nhũng.

Đặng Huy Trứ là một nhà giáo mẫu mực, một vị quan thanh liêm sáng giá có quan điểm trọng dân, ơn dân và ông đã trọn đời chăm lo cho dân kể cả khi còn sống cũng như đã qua đời.

Advertisements

2 thoughts on “Đặng Huy Trứ – Đạo làm thầy, đạo làm quan

  1. hay lam! rat y nghia cam on ban nhe.Dang Nhu Tho – chau doi thu 6 cua cu Tru.Minh se goi ban nhieu cau chuyen ve Danh nhan nay nhe!QUANG VAN HUY HUY KHANH – HUNG MAU NHU THANH XUANanh van toa niem vui – tuoi tot nhu mua xuan.day la 2 cau doi, cng la 10 chu lot bat buoc cua dong ho minh qua moi doi.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s