Phan Huy Ích đi sứ Thanh



Phan Huy Ích (1749-1822) là con Phan Huy Cẩn, một vị quan triều Lê, vốn người làng Thu Hoạch, huyện Tiên Lộc (nay là Can Lộc) tỉnh Hà Tĩnh, khi về hưu ở lại làng Thụy Khuê, huyện An Sơn, sứ Sơn Tây (nay thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Nội). Từ đó họ Phan nhập tịch làng này.

Ông Ích đậu Hội nguyên năm Ất Tị (1775) niên hiệu Cảnh Hưng thứ 36, được bổ làm Hàn lâm thừa chỉ, rồi Đốc đồng Thanh Hóa. Nhà Lê mất, Tây Sơn lên, ông được Quang Trung trọng dụng, cho làm Thị lang Bộ Lại, phụ trách thảo công văn giao thiệp với nhà Thanh. Và sau đại thắng Đống Đa, năm Canh Tuất (1790), được cử vào đoàn đi sứ Thanh dự lễ bát tuần khánh thọ vua Càn Long ở Yên Kinh (nay là Bắc Kinh, Trung Quốc).

Trước đó, Càn Long đã hai lần gửi giấy mời Quang Trung đích thân sang dự. Quang Trung không đi, nói thác là có tang mẹ. Phúc Khang An, tổng đốc Lưỡng Quảng, người có trách nhiệm giao thiệp với nước ta, sợ Càn Long phật ý, sai người sang bầy kế: Nếu nhà vua không đi được thì nên chọn một người hình dung giống nhà vua cho đi thay. Ngô Thì Nhậm thấy kế ấy hay, bèn chọn một viên quan võ người làng Mạc Điền, huyện Nam Đường (nay là Nam Đàn), trấn Nghệ An, tên là Phạm Công Trị (sách Hoàng Lê nhất thống chí nói là Nguyễn Quang Thực), cháu gọi Quang Trung bằng cậu, làm quốc vương giả. Sứ bộ gồm 150 người. Ngoài quốc vương giả, có Nguyễn Quang Thùy, con trai thứ của Quang Trung, bấy giờ hãy còn bé; trọng thần hàng võ là Ngô Văn Sở, trọng thần hàng văn là Phan Huy Ích; Đô đốc Nguyễn Duật làm hộ vệ, Vũ Huy Tấn làm bề tôi coi giấy tờ; có cả Đoàn Nguyễn Tuấn (anh vợ Nguyễn Du) và một ban văn công gồm 10 người để hát chúc thọ trong buổi lễ, theo sự gợi ý của “nước bạn”. Phan Huy Ích nhận được chiếu thư sai đi Bắc sứ giữa mùa xuân năm Canh Tuất (1790). Ông cụ thân sinh mất chưa đầy năm (mùa hạ năm Kỷ Dậu – 1789), ông phải làm lễ tiểu tường trước để kịp lên đường.

Sứ bộ khởi hành từ thành Nghệ An ngày 29 tháng 3, đến Bắc Thành, rồi từ Bắc Thành ra đi ngày 9 tháng 4. Ngày 15 tháng 4 qua cửa ải Nam Quan. Cửa ải mở vào giờ tị (10 giờ sáng). Ra đón đoàn có Phúc Khang An, cùng các vị đốc phủ, đề trấn, quan lại ở đài, phủ, huyện. Cờ quạt rợp núi, lừa ngựa hí vang. Đoàn vào lễ ở Chiêu Đức đài. Đoàn tặng nhà Thanh hai thớt voi. Hai thớt voi này đã làm cho nhà Thanh phục dịch, chuyển vận rất khó nhọc. Buồn cười, cả hai bên đều biết là giả dối, nhưng cả hai bên đóng kịch rất khéo. Chỉ có Càn Long là tưởng thật. Ông ta theo dõi cuộc hành trình hết sức chu đáo. Trong đoàn xảy ra việc gì, Phúc Khang An phải báo về triều biết. Nhà vua luôn luôn gửi quà ban tặng, nào bánh, quạt, trầm hương, nào cả tập thơ nhà vua mới khắc in: Ngự chế tập, Thạch cổ thi tự. Lại dặn riêng Phúc Khang An: Khi đi đường, hễ nhận được lời phê của nhà vua đề vào các tờ tâu của ông ta thì phải đưa cho “Quốc vương An Nam” xem, để “Quốc vương” khỏi ngờ vực. Tất nhiên những lời phê đó đều cố ý khen ngợi “Quốc vương” thì thỉnh thoảng cũng gửi công văn về nước dặn dò bàn việc nọ việc kia như một vị Quốc vương thật. Làm như thế mục đích cũng để cho vua Thanh xem. Theo lệ nhà Thanh, phàm công văn của nước ngoài đều không được niêm phong để tiện kiểm duyệt. “Quốc vương” viết gì về nước, Càn Long đều biết hết. Xem lời tâu của Phúc Khang An và các bản sao lục công văn kia gửi về triều, vua Thanh khen “Quốc vương” cẩn thận, xử việc nước rạch ròi, có thứ tự. Khi đi đường, “Quốc vương” mặc áo bào, thắt đai da màu đỏ như khi ở trong nước. Vua Thanh muốn biệt đãi vị khách quý, bèn sai may sẵn áo mão đúng kiểu nước Nam, để khi “Quốc vương” tới kinh thì ban tặng, đồng thời lại làm một cái đai da nạm vàng, thay cái đai da màu đỏ của “Quốc vương”. Thứ đai vàng này chỉ phiên thần họ nhà vua mới được đeo. Như vậy đủ thấy ý vua Thanh ân cần như thế nào.

Sứ bộ qua núi Hoa Sơn ở cửa sông Ninh, vượt thác Ngũ Hiểm ở giữa sông Hoành Châu, vào ngã ba sông trước phủ thành Ngô Châu. Ở đây có đài công hành của Tổng đốc. Tổng đốc mở tiệc chiêu đãi. Đến thành Quảng Đông ở huyện Phiên Ngu, thăm sảnh thư của Phúc Khang An. Gặp tiết Đoan ngọ. Phúc Khang An lưu lại ăn tết. Ở 6 ngày được tiếp đón long trọng. Có sắc dụ nhà vua đưa phẩm vật đến úy lạo. Ngày 11 mở lại xuống thuyền đi. Ghé lên chơi động Quan âm ở chùa Phi Lai. Phúc Khang An mời các bồi thần làm thơ và lập tức sai thợ khắc vào vách đá làm kỷ niệm. Vượt ải Mai Lĩnh, giáp giới tỉnh Quảng Đông và tỉnh Giang Tây. Qua huyện Cát Thủy, thăm Đằng Vương các, ở đấy có bài thơ của Vương Bột viết trên bình phong bằng đá. Nghỉ lại thành Giang Tây. Trạng nguyên Đái Cù Hanh đến tiếp đoàn làm thơ xướng họa.

Mồng 6 tháng 6 lại lên đường. Nhận được chỉ nhà vua nói khoảng 10 tháng 7 sẽ hân hạnh đón tiếp ở Nhiệt Hà, nơi nhà vua đang nghỉ mát. Lúc này, lên đường bộ, ngồi kiệu. Nhân dân lũ lượt đón chào dọc đường. Qua bến Tầm Dương, thăm đình Pha Tiên (tức Tô Đô Pha), đi thuyền qua sông Xích Bích, đến Võ Xương, vào địa hạt tỉnh Hà Nam đến thành Tín Dương. Xuống kiệu lên xe tứ mã. Dọc đường nhận được 5 quả vải vua Thanh sai sứ giải lao ngựa trạm đưa tới, với một bức thư nói rằng: “Vải thì An Nam có nhiều, nhưng bên này rất quý, trừ bậc vương công đại thần ra thì không ai được hưởng. Nay đặc cách cho chạy trạm đến ban thưởng”.

Mồng 1 tháng 7 đến Từ Châu, địa đầu tỉnh Trực Lệ. Khi sắp đến Yên Kinh, Thị lang Bộ lễ nhà Thanh là Đức Minh được lệnh đón sứ bộ ở trạm Lương Hương. Dùng trà xong lại lên đường, đến thành ngoài Yên Kinh, vào của Chương Nghi, qua cầu Chính Dương, vào cửa Tuyên Võ, đi qua phía Tây Hoàng thành, ra cửa Thắng Đức ở phía Bắc, để đi đến hành cung Nhiệt Hà. Tỉnh Nhiệt Hà ở phía Đông Bắc, đầu đời Thanh lập thành Nhiệt Hà sảnh, Đông và Đông Bắc giáp Liêu Ninh, Nam giáp Hà Bắc, Tây và Tây Bắc giáp Sát Cáp Nhĩ. Từ Yên Kinh đến Nhiệt Hà hết một ngày rưỡi đường. Đến Trường Thành qua Cổ Bắc Khẩu, men núi mà đi, qua mộ Vương Chiêu Quân. Thế là đến nơi.

Ngày 11 tháng 7, yết kiến Càn Long ở hành cung trong một bầu không khí hết sức thân mật. Chỉ những vị đại thần có công to mới được đến đây. Nhà vua ban tặng “Quốc vương” một bài thơ đại ý nói: Trước đây đem quân sang là cốt khôi phục nhà Lê, nhưng nhà Lê đã đến lúc tàn, nên nay phong cho nhà Nguyễn Tây Sơn vì nhà Nguyễn Tây Sơn đã thật lòng quy phục. Cuối cùng, khuyên “Quốc vương” nên giữ gìn đất nước, đừng để họ khác nổi lên, và dặn con cháu dốc lòng thần phục nhà Thanh. “Quốc vương” đưa cho Phan Huy Ích họa. Bài thơ họa toàn lời đãi bôi, nói lấy lòng, cốt để gây dựng tình hữu nghị giữa hai nước. Vua Thanh xem, phê bốn chữ “Thi diệc gia thỏa” bằng son (ý nói: thơ hay, lời lẽ thỏa đáng).

Ngày 14 vua Thanh ban cho “Quốc vương” và các quan cùng đi những bộ áo mão chế sẵn. Nhà vua đề thơ vào quạt đưa Phan Huy Ích họa, được thưởng một súc đoạn hai tập tiên chỉ, hai hộp bút mực.

Để đáp lại, “Quốc vương” tặng vua Thanh một món quà rất quý: Ngày 11 tháng 7 đồn tướng của ta là Phạm Quang Chương đi tuần biển có cứu được một chiếc thuyền của nhà Thanh bị bọn cướp biển uy hiếp. Tin đưa về triều, Càn Long rất lấy làm cảm kích, đưa cho sứ bộ 2 tấm đoạn nhờ đưa tận tay cho Phạm Quang Chương.

Ngày 13 tháng 7 dự cuộc ngự duyệt văn võ quan ở cửa Triều Nguyên. Đi xem điện các và lâu đài.

Ngày 16 dự kiến ở Thanh Âm các, thăm điện Cần Chính.

Ngày 20 rời Nhiệt Hà trở về Yên Kinh trước, ở tại công quán Viên Minh, cách kinh thành 20 dặm, côn quán Viên Minh tức Tây Uyển ở phía Tây cửa Tây Hoa của Hoàng thành, có nhiều thắng cảnh như hồ Thái Dịch, đảo Quỳnh Hoa, điện Quảng Hàn, trước kia nơi đây vốn là đại nội đời Nguyên.

Ngày 29 vua Thanh về.

Từ mồng 1 đến mồng 10 tháng 8, liên tiếp dự yến xem tuồng. Cùng dự có vương công, đại thần và các vị tù trưởng Nội Mông, các sứ bộ Triều Tiên, Miến Điện, (nay là Mianma), Đài Loan. Mỗi ngày “tứ thực” 3 buổi, buổi sáng và buổi chiều tiệc mặn, buổi trưa tiệc ngọt. Ngày nào cũng xướng họa đề thơ.

Khi dự yến ở ngự điện, quan Bộ Lễ nhà Thanh dẫn đoàn văn công của ta vào hát chúc thọ. Về phía nhà Thanh cũng chọn 10 người ăn mặc theo lối văn công Việt Nam, mão tú tài, áo cổ tràng, cùng nhau hợp xướng giữa tiếng đàn tiếng sáo. Mấy ngày trước đó, đội văn công của ta được phép vào cấm nội dạy cho đội văn công nhà Thanh hát tiếng Việt, nên rất ăn nhịp. Khi hát, hai đội Nam Bắc đứng thành hai hàng, ngoảnh mặt vào nhau. Các bài hát đều do Phan Huy Ích soạn theo các điệu từ Trung Quốc như Mãn đình phương, Thiên thu tuế v.v… cả thảy 10 bài.

Ngày 6 tháng 8, dự yến xong, sứ bộ ta cùng các quan Thanh được vua Càn Long dẫn đi xem cung cấm ở Tây Uyển, lầu, các, chùa phật, cung điện. Cạnh ngự tòa có hai dãy tượng đồng cầm đàn sáo, điều khiển bằng máy, có thể hòa nhạc. Trước sân có hình cầm thú bằng đồng, cũng có máy làm cho bay nhảy được.

Ngày 9 lại cùng vua Thanh chơi núi Vạn Tuế, hồ Côn Minh, lên tầng trên của chiếc lâu thuyền nhà vua xem phong cảnh. Lại leo lên đỉnh núi tham quan chùa Diên Thọ, vào động đá có bày tượng 500 vị La Hán. Động hẹp, quanh co, phải nghiêng người cầm đuốc mà đi. Ra khỏi động lại dự tiệc. Lại đi xem các, đình, tạ. Núi Vạn Tuế vốn thuộc đất bộ Nữ Châm, có nhiều ngọc quý. Vua Liêu bắt đến xẻ núi lấy ngọc, đào đất đồi về Yên Kinh, trồng trúc thành núi, đào hồ xây cung điện.

Ngày 13 lễ chúc thọ hoàn tất.

Ngày rằm trung thu cùng thưởng trăng với vua Thanh ở Nguyệt Đàn.

Ngày 20 chiêu đãi ở điện Quang Minh Chính Đại, trước khi sứ hộ về nước. Ngự ban ngọc tửu. Chính tay nhà vua rót vào chén ngọc bích đi mời từng người, Phan Huy Ích có làm một bài thơ trường thiên ghi việc này, kể hết cung cách vua Thanh tiếp đãi sứ bộ và kết luận:

Phiên quốc phụng thám tần
Kỷ đắc kỳ tao ngộ
Phi tiêm báo quốc nhân.
Hoàng hoa đệ nhất bộ

(Các nước phiên sang chầu nhà vua, mấy ai được tiếp đãi như thế. Xin báo tin này về cho người trong nước biết: sứ bộ ta đây là nhất)

Ngày 22 từ Tây Uyển lên đường về. Về đến Võ Xương, bên bờ Hán Thủy, đi thăm lầu Hoàng Hạc. Tổng đốc Hồ Bắc tiếp đoàn ở Tiên Táo đài, ngay sau lầu Hoàng Hạc. Phan Huy Ích làm thơ. Đoàn Nguyễn Tuấn chữ tốt đề vào tường.

Đến Hán Dương, Tổng đốc Phúc Khang An cáo từ xin về Việt Đông. Tuần vũ Quảng Tây, Trần Dũng Phu, Bố chánh Thang Hùng Nghiệp, và các quan văn võ có nhiệm vụ đi theo sứ bộ.

Ngày 29 tháng 10 đến cửa Nam Quan. Cởi áo mão của nhà Thanh, mặc quốc phục. Từ biệt các quan đi hộ tống. Qua cửa ải về nước.

Kết quả chuyến đi thăm ngoại giao này của Quốc vương giả rất mĩ mãn. Về phía nhà Thanh thì Càn Long yên trí Quang Trung đã thực bụng quy thuận, gỡ được cái bẽ mặt năm trước, khi 29 vạn quân tan rã ở Thăng Long. Về phía Quang Trung thì cũng chắc chắn được rằng Càn Long không còn tư tưởng sang xâm lược nước ta một lần nữa; nay có dịp hàn gắn các vết thương chiến tranh, lo việc nội trị. Phúc Khang An, vị tổng đốc Lưỡng Quảng cũng mừng là đã đạt được mục đích của mình. Vị tổng đốc này được vua Thanh giao cho thay Tôn Sĩ Nghị xử lý chuyện nước Nam. Nhưng chính mắt thấy Nghị thất trận, trơ trọi một thân chạy về, nên ông ta hết sức chủ trương giữ mối hòa hảo giữa hai nước. Mọi sự giao thiệp giữa hai nước đều có bàn tay ông ta sắp đặt. Chọn Quốc vương giả cũng là sáng kiến của ông ta.

Nhưng nhà Thanh phải trả giá rất đắt. Quan quân vất vả suốt một năm ròng. Tính sổ, nhà Thanh đã bỏ ra một số tiền khổng lồ. Mỗi ngày 4000 lạng bạc, sứ bộ vừa đi vừa về 200 ngày vị chi là 800.000 lạng. Một bữa yến, 100 cỗ bàn, 1000 lạng. Xót của, nhà vua nói: “Giá lấy tiền ấy làm quân phí sang đánh báo thù cho Hứa Thế Hanh còn hơn” (Đại Thanh thực lục).

Còn Phan Huy Ích thì làm trò được nhiệm vụ của mình là một vị “Từ quan” đủ sức chống đối, xướng họa với nhà vua, cũng như với các quan Thanh đều xuất thân khoa bảng, cởi được mối lo khi nhận chiếu đi Bắc sứ. Chẳng may về gần đến kinh đô thì ngã cáng, đau ở chân trái, xin nghỉ ở nhà chữa thuốc. Mùa hè năm Nhâm Tý (1792) được thăng Thị trung ngự sử ở tòa Nội các, và vào Phú Xuân phục vụ triều Tây Sơn cho đến khi tàn cuộc (1802). Ông về ở ẩn ở núi Sài Sơn, sống đến năm Nhâm Ngọ (1822), hưởng thọ 73 tuổi.

Những chi tiết của cuộc đi sứ này lấy ở tập Tinh sà kỷ hành gồm 80 bài thơ ông làm lúc đó, mỗi bài có lời tiểu dẫn ghi việc đã xảy ra.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s