Chuyện có thật về hai vị sứ thần áo rách




Trong lịch sử ngoại giao Việt Nam có nhiều câu chuyện, giai thoại thú vị về các chuyến đi sứ phương Bắc nhưng có một trường hợp độc nhất vô nhị là chuyến đi cầu viện của đoàn sứ thần áo rách nhà Hậu Lê Trần Danh Án và Lê Duy Đản dẫn đầu sang nhà Thanh cuối năm Mậu Thân (1788).

Bấy giờ quân Tây Sơn ra bắc, vua Lê Chiêu Thống hoảng sợ bỏ kinh đô Thăng Long chạy trốn, xã hội rối loạn, các lực lượng ủng hộ nhà Lê nổi binh khắp nơi chống đánh Tây Sơn nhưng thất bại, Lê Chiêu Thống không còn cách nào khác ngoài việc sai người sang xin quân Thanh kéo vào giúp giành lại ngôi vua.

Sau khi thảo xong bức thư cầu viện, vua Lê Chiêu Thống quyết định chọn Trần Danh Án (1754-1793) đang giữ chức Nội hàn, tước Định Nhạc hầu và Lê Duy Đản (1743-1813), Hàn lâm viện Thừa chỉ, tước Hương Phái hầu làm sứ thần đi cầu viện. Do tình hình hỗn loạn, lại sợ bị quân Tây Sơn phát hiện nên hai người chỉ đem theo vài kẻ thân tín cùng đi, đầu đội nón cũ, bận áo rách như người thường dân đi đường. Vua Lê tiễn hai người đến vùng núi Bảo Lộc và dặn rằng: “Đối đáp ở đất nước người là chức trách của sứ thần. Chuyến đi này quan hệ đến sự mất, còn của nước nhà và sự thành, bại của công việc. Các ngươi nên tuỳ cơ ứng biến, đem cái tài học chất chứa lúc bình sinh mà thi thố ra việc làm. Tài kinh luân ở ba tấc lưỡi, việc từ lệnh ấy không thể thiếu được. Các ngươi nên cố gắng, cho xứng đáng với tấm lòng trông chờ của trẫm”.

Hai người lạy tạ rồi đi. Lê Duy Đản nói riêng với Trần Danh Án rằng: “Bọn ta tiếng là bồi thần, thật ra chẳng khác gì kẻ vong mạng, ra đi lúi xùi chẳng có ai đưa đón, trên đường thì nhiều sự cách trở, lại phải trèo leo vất vả trong chốn núi rừng. Nếu chưa đến đất Trung Hoa mà đã bị quân giặc đuổi bắt, thì đó chính là sự dở dang rất đáng lo ngại. Còn như đã tới được gần doanh của đốc bộ Lưỡng Quảng thì ta không còn lo gì nữa”.

Trần Danh Án nói: “Nếu như lòng trời còn giúp xã tắc, chắc sẽ không có việc ấy, cần gì mà phải lo xa? Có điều, từ khi nước ta có nước đến nay, trong việc đi lại với Trung Hoa tuy rằng các đời sáng nghiệp và trung hưng cũng đã từng gặp cảnh gieo neo không biết là bao nhiêu phen, nhưng mà kẻ bồi thần đi sứ, chưa có ai như chúng ta ngày nay”. Nhân thế, Trần Danh Án làm bài thơ, trong có hai câu rằng:

“Thiên cổ do truyền kỳ tuyệt sự

Tệ soa tàn lạp sứ thần trang”.

Nghĩa là:

“Ngàn thuở còn truyền câu chuyện lạ

Sứ thần áo rách, nón mê tàn”.

Rồi hai người theo con đường tắt trong núi, qua cửa ải Lạng Sơn mà đi. Thật là:

“Rời nước một thân qua ải Hán/

Đau lòng hai mắt khóc sân Tần”.

Do không có chính nghĩa, “rước voi về giày mả tổ”, vua Lê Chiêu Thống bị người đời lên án vì thế sau trận đại phá quân Thanh xâm lược đầu năm Kỷ Dậu (1789), tàn quân ủng hộ nhà Lê dần bị Tây Sơn đánh dẹp hết, bản thân ông vua này chạy theo giặc về đất Bắc, trở thành kẻ vong quốc, sống khốn khổ, đau đớn và chết uất hận nơi đất khách.

Còn hai sứ thần “áo rách” thì không kịp theo vua, phải sống ẩn dật tại quê nhà, Lê Duy Đản về ở tại xã Hương La, huyện Yên Phong (nay thuộc xã Tam Giang huyện Yên Phong tỉnh Bắc Ninh). Khi nhà Nguyễn thành lập, biết ông thời Lê từng làm quan Hàn lâm viện Thừa chỉ, Tham chính Thanh Hoa, lại là người trung nghĩa nên vua Gia Long đã cho vời ông ra làm quan Hiệp trấn Lạng Sơn, nhiều lần cử tham gia coi thi trường Sơn Nam, trường Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức…

Về Trần Danh Án, vua Quang Trung biết ông là người có tài, có nghĩa nên sai bạn cũ của ông là Ngô Thì Nhậm viết thư mời ra cộng tác với triều Tây Sơn nhưng ông nhất quyết cự tuyệt. Năm Qúy Sửu (1793) vua Lê Chiêu Thống chết ở Bắc Kinh, nghe tin đó, Trần Danh Án đã quỳ lạy hướng về phương Bắc, nhịn ăn mà khóc cho đến chết. Thời Nguyễn, ông được truy phong là Tĩnh nạn công thần, xếp hàng đầu văn ban thờ ở Cố Lê tiết nghĩa từ.


Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s